Malaria

Malaria is een infectieziekte die veroorzaakt wordt door parasieten. De boosdoener is een micro-organisme dat door een groot aantal muggensoorten overgebracht kan worden. Hoewel deze muggen waarschijnlijk weinig of niets merken van de infectie, vormen zij een bron van besmetting voor mensen. Als je door een geïnfecteerde mug bent gebeten, injecteert deze honderden parasieten in je bloed, waarvan de meeste zich snel een weg banen richting je lever. In de lever vermenigvuldigen de parasieten zich terwijl jij je nog prima voelt.

Bij de meest gevaarlijke vorm van malaria, falciparum malaria, beginnen de problemen ongeveer een week na de geïnfecteerde muggenbeet. De parasieten barsten uit je levercellen en beginnen je bloedcellen te besmetten. In je rode bloedcellen groeit het aantal parasieten exponentieel. De bloedcellen barsten en hierdoor onstaan koortspieken. De afbraak van bloedcellen en de kleving van geïnfecteerde bloecellen aan je bloedvaten maken de ziekte levensgevaarlijk. Jaarlijks sterven er naar schatting meer dan 800.000 mensen aan malaria, vooral Afrikaanse kinderen.

Hoe verspreidt malaria zich?

Sinds mijn promotieonderzoek aan de universiteit van Nijmegen houd ik me bezig met de vraag hoe falciparum malaria zich verspreidt en probeer ik praktische oplossingen te vinden om deze verspreiding te voorkomen. Sommige kinderen in een dorp krijgen tientallen keren malaria, andere kinderen blijven lange tijd malariavrij. Dit heeft te maken met kleine verschillen tussen huishoudens in klimaat, beschermingsmaatregelen en menselijke genetische factoren. De variatie in de verspreiding van malaria zorgt ervoor dat er zogenaamde hotspots van malariatransmissie ontstaan waar mensen soms meer dan tien keer zoveel risico lopen op malaria als elders in het dorp. Een deel van mijn onderzoek richt zich op het ontdekken van deze hotspots en de vraag hoe deze hotspots gebruikt kunnen worden bij de bestrijding van malaria door doelgerichte campagnes. Als je een hotspot uitdooft, zou je malaria in een groter gebied kunnen uitroeien.

Recent ondernamen we een  grootschalige studie af in de hooglanden van Kenia om te zien of we met op hotspot gerichte interventies malaria efficiënt kunnen bestrijden.

Hoe voorkom je de verspreiding van malaria met medicijnen?

Zoals bij veel infectieziekten is behandeling een goede vorm van preventie. Eén persoon die met malaria geïnfecteerd is kan, via muggen, malaria overdragen naar tientallen andere mensen. In epidemiologische studies onderzoek ik welke delen van de bevolking het meest belangrijk zijn voor de verspreiding van malaria. Verder probeer ik in klinische studies methoden te ontwikkelen om deze verspreiding te voorkomen. 

Een schokkende bevinding van mijn eerdere onderzoek is dat kinderen nog een paar weken besmettelijk zijn voor muggen nadat ze begonnen zijn met medicijnen, zelfs als de behandeling goed werkt. Dit komt omdat malariaparasieten speciale transmissiestadia hebben die weinig gevoelig zijn voor veel medicijnen. Deze transmissiestadia worden gametocyten genoemd. Zij blijven weken intact en infectieus. Er is op het moment maar één middel dat gametocyten kan doden, primaquine. In de eerste studie met primaquine in Afrika, toonden we aan dat dit middel effectief is maar gevaarlijke bijwerkingen kan hebben. In vervolgstudies in Oeganda (2013) en Mali (2015) toonden we aan dat primaquine vrijwel altijd in te hoge doseringen is gebruikt; een lagere dosering blijkt veel veiliger en even effectief. Een opmerkelijke bevinding van ons werk is dat veel gametocyten na primaquinebehandeling niet meer infectieus zijn. Met gevoelige  moleculaire methoden vinden we intacte gametocyten in de menselijke bloedbaan die gesteriliseerd lijken. 

Recent probeerde ik ook een alternatieve methode. Met collega's uit Burkina Faso onderzocht ik de mogelijkheid om malariapillen te combineren met muggendodende middelen (2015). Wetenschapsjournalist Judith Brouwer schreef een stuk over de veelbelovende bevindingen Bionieuws. Op dit moment zijn we bezig met de voorbereidingen voor grootschalige populatiestudies om te onderzoeken of onze cocktail van malariamedicijnen en muggendodende stoffen kan helpen bij de uitroeiing van malaria.

Menselijk bloed tegen malaria?

Hoewel de verspreiding van malaria buitgewoon efficiënt verloopt, zijn er mensen die malaria niet kunnen doorgeven aan muggen. Deze mensen hebben een bijzondere afweerrespons ontwikkeld tegen gametocyten. Hoewel de mug grote aantallen gametocyten opneemt tijdens een bloedmaal, zorgen antistoffen voor een volledige blokkade van de malariaontwikkeling. Ongeveer 1 op de 20 mensen in malariagebieden heeft zo'n bijzondere afweerreactie. Wij proberen deze transmissieblokkerende immuniteit te ontrafelen. Hierbij onderzoeken we welke parasieteiwitten een rol spelen en of we deze eiwitten kunnen gebruiken voor de ontwikkeling van een malariavaccin. Een dergelijk vaccin zou een unieke werking hebben: we vaccineren de mens maar hopen dat menselijke antistoffen voorkomen dat muggen besmet raken met malaria. Op deze manier kunnen we de levenscyclus van malaria doorbreken en hebben we een krachtig middel in handen voor de wereldwijde uitroeiing van malaria.

Malariabestrijding in conflictsituaties

Onderzoek leidt vaak tot meer onderzoek. En zo hoort dat. Daarnaast is het een bijzonder bevredigende uitdaging om de huidige kennis zo doelmatig mogelijk in te zetten. Sinds enkele jaren mag ik bijdragen aan malariabestrijding bij Artsen zonder Grenzen met speciale aandacht voor de situatie in Oost Congo.